Marcel Proust - pisarz franc., najwybitniejszy przedstawiciel powieści psychologicznej 1. poł. XX w.; u podłoża jego twórczości tkwi intuicjonistyczna filozofia H. Bergsona, wg której istnieje różnica między czasem przepływającym fizycznie a czasem "wewnętrznym", uzależnionym od subiektywnego doznawania świata, narastania doświadczenia, kształtowania świadomości i wrażliwości ludzkiej, z czego można wyprowadzić wniosek, że poznanie jest poddane relatywizmowi, a spójność nadaje światu wrażliwość, pamięć, intuicja.

Gł. dziełem P. jest wielki cykl powieściowy W poszukiwaniu straconego czasu, obejmujący siedem części: W stronę Swanna, W cieniu zakwitających dziewcząt, Strona Guermantes, Sodoma i Gomora oraz Uwięziona, Nie ma Albertyny i Czas odnaleziony (trzy ostatnie części ukazały się pośmiertnie); kolejne partie cyklu odsłaniają wciąż nowe warstwy osobowości gł. bohatera, posiadającego wiele znamion autoportretu; akcja utworu toczy się niejako wewnątrz jego "ja": tworzą ją wspomnienia, kolejno przypominane zdarzenia, słowa, zapachy, barwy, doznania, które narastają stopniowo, stają się coraz bardziej szczegółowe i plastyczne; jednak narracja nie hierarchizuje tych wyłaniających się z ciemności fragmentów: pozwala im płynąć swobodnie, stąd niekiedy pozornie banalne wypadki mają tu większe znaczenie niż echa rzeczywistych historycznych zdarzeń.

Cykl P. można także uznać za realizację - w planie rozbudowanej psychologii postaci - wzorca klasycznej powieści o dojrzewaniu (Erklärungsroman) popularnej w XIX w., jednak kolejne etapy życia bohatera nie prowadzą go do osiągnięcia wyraźnie zarysowanego celu: są raczej pasmem rozczarowań i poznawania rozmiarów zła wypełniającego świat zarówno mieszczański ("strona Swanna"), jak i arystokratyczny ("strona Guermantes"); cykl powieściowy P. budził kontrowersje z powodu zarysowanego w nim wyraźnie, ale zarazem subtelnie, wątku homoseksualnej miłości; uczucie to - głęboko przeżyte przez bohatera - także nie rozświetla ciemności: jego konsekwencją jest gorzka zazdrość i osobista katastrofa.

W ostatnim tomie cyklu wszystkie wątki zbiegają się: narrator-bohater nagle spotyka postaci, które pojawiały się wcześniej - postarzałe o lata; ujawnia się także tożsamość narratora z samym P.; w końcowej scenie bohater zasypia - aby obudzić się w tej samej sytuacji, jaka otwiera cały cykl; w ten sposób P. sugeruje, że samo powstawanie dzieła jest zasadniczą jego akcją; akt tworzenia - jest zarazem aktem poznawczym. W poszukiwaniu... wywarło wielki wpływ na psychologiczną prozę XX w., było także pierwszą tak świadomą i konsekwentną próbą stworzenia powieści autotematycznej; ten typ prozy uznawany jest niekiedy za jedną z gł. cech literatury XX-wiecznej;

Innymi dziełami P. są: nieukończona powieść Jan Santeuil, drobne formy prozatorskie, zebrane w tomie Pastiches et mélanges, szkice krytyczne Contre Sainte-Beuve; o randze, jaką zyskała twórczość Prousta może świadczyć m.in. fakt przemianowania miasteczka Illiers na Combray, gdyż tak właśnie nazwał je P. w swoim arcydziele.

Rodzice Prousta byli zamożnymi mieszczanami. Marcel urodził się w Auteuil-Neuilly-Passy (południowa część 16 dzielnicy Paryża) w domu wuja swojej matki, dwa miesiące po tym, jak traktat frankfurcki formalnie zakończył wojnę francusko-pruską. Czas jego narodzin to czas krwawego stłumienia Komuny Paryskiej i powstania Trzeciej Republiki Francuskiej. Duża część W poszukiwaniu straconego czasu dotyczy ogromnych zmian, przede wszystkim upadku arystokracji i wzrostu znaczenia klasy średniej, które nastąpiły we Francji w czasach Trzeciej Republiki i fin de siecle.

Ojciec Prousta, Achille Adrien Proust, był słynnym lekarzem i emidemiologiem, zajmującym się m.in. badaniami nad cholerą w Europie i Azji. Był autorem około 20 książek o medycynie i higienie, jak również niezliczonych artykułów; pod tym względem był wzorem dla Marcela. Jeanne Clemence Weil, matka Prousta, pochodziła z bogatej rodziny żydowskiej. Była niezwykle oczytana. Jej listy zdradzają rozwinięte poczucie humoru, a jej znajomość angielskiego umożliwiła jej współpracę z synem przy jego późniejszych próbach tłumaczenia Ruskina (Tadie).

Proust spędzał długie wakacje w Illiers, które później, uzupełnione o pewne szczegóły z jego pobytu w domu jego ciotecznego dziadka w Auteuil, stało się modelem fikcyjnego miasteczka Combray, w którym rozgrywają się niektóre najważniejsze sceny W poszukiwaniu straconego czasu. (Nazwa Illiers została zmieniona na Illiers-Combray z okazji obchodów setnej rocznicy urodzin Prousta).

W wieku dziewięciu lat Proust miał pierwszy poważny atak astmy i od tej pory jego rodzina i przyjaciele, jak również on sam, uważali go za osobę słabego zdrowia. Mimo to służył przez rok (1889-90) w armii francuskiej, stacjonując w Coligny Caserne w Orleanie. Doświadczenie to znajduje odbicie w długim epizodzie w Stronie Guermantes, trzeciej części jego powieści.

Jako młody człowiek Proust był członkiem Dilettante Society. Przeszkodą w realizacji jego pisarskich aspiracji był brak zapału i systematyczności w pracy. Jego reputacja z tego okresu jako snoba i estety utrudniła mu później znalezienie wydawcy dla pierwszego tomu jego ogromnej powieści, W stronę Swanna.

Proust był dość mocno związany z matką, która chciała, żeby zajął się jakąś pożyteczną pracą. Żeby uspokoić ojca, który nalegał, żeby syn znalazł jakiś zawód, Proust został wolontariuszem w Bibliotece Mazarine w lecie 1896 r. Bardzo szybko otrzymał zwolnienie lekarskie, które następnie było przedłużane przez następne lata, aż uznano, że zrezygnował z pracy. Nie pracował nigdy i nie wyprowadził się z mieszkania rodziców aż do ich śmierci (Tadie).

Proust był gejem i uważa się, że przez długi czas był związany z pianistą i kompozytorem Reynaldo Hahnem. W latach 1900-1905 w życiu jego i jego rodziny nastąpiły duże zmiany. W lutym 1903 brat Prousta, Robert ożenił się i opuścił dom rodzinny. Ich ojciec zmarł we wrześniu tego samego roku. Jednak największym ciosem dla Prousta była śmierć ukochanej matki we wrześniu 1905 roku. Poza żałobą, która towarzyszyła śmierci matki, dużą zmianę w jego życiu spowodował ogromny spadek (w przeliczeniu na obecną wartość peiniądza, około 6 milionów dolarów, co odpowiada miesięcznym dochodom w wysokości około 15000 dolarów). W tym okresie pogorszyło się także jego zdrowie.

Proust spędził ostatnie trzy lata swojego życia przez większość czasu pozostając w swojej sypialni, śpiąc w dzień, a w nocy pracując nad swoją powieścią. Umarł w 1922 roku i jest pochowany na cmentarzu Pere-Lachaise w Paryżu.

Proust wcześnie zaczął pisać i publikować. Jako uczeń był związany z magazynami literackimi, w których, opublikował La Revue vert i La Revue, a później regularnie pisał felietony o życiu towarzyskim do gazety Le Mensuel (Tadie). W 1892 był zaangażowany w tworzenie przeglądu literackiego nazwanego Le Banquet (jest to francuski tytuł Uczt Platona) i przez kilka lat regularnie publikował krótkie teksty w tym periodyku, jak również w prestiżowym La Revue Blanche.

W 1896 wiele z tych tekstów zostało zebranych i wydrukowanych pod tytułem Les Plaisirs et les Jours. Książka zawierałą przedmowę Anatole France i rysunki Mme. Lemaire i była tak kosztownie wydana, że kosztowała dwa razy tyle co przeciętna książka tej wielkości. Została chłodno przyjętna przez krytykę.

W tym samym roku Proust rozpoczął pracę nad powieścią, która została opublikowana dopiero po jego śmierci, w 1954, i zatytułowana przez wydawców Jean Santeuil. Ta nieukończona książka zawiera wiele wątków rozwiniętych później w W poszukiwaniu straconego czasu, w tym zagadkowość pamięci, jak również wcześniejszych wersji niektórych fragmentów. Rodzice w Jean Santeuil są opisani bardzo krytycznie, w przeciwienstwie do uwielbienia, z którym są ukazani w najważniejszym dziele Prousta. Po kiepskim przyjęciu Les Plaisirs et les Jours i problemami z fabułą Proust stopniowo porzucił Jeana Santeuil.

Przez kilka lat od 1895 Proust czytał Carlyle'a, Emersona i Johna Ruskina. Pod ich wpływem rozwijały się jego poglądy o sztuce i roli artysty w społeczeństwie, która ma polegać na obserwowaniu natury, odkrywaniu jej esencji i opisywaniu lub wyjaśnianiu jej w sztuce. Twórczość Ruskina była tak ważna dla Prousta, że twierdził, że zna na pamięć wiele jego książek, w tym The Seven Lamps of Architecture, The Bible of Amiens i Praeterita (Tadie 350).

Mimo słabej znajomości angielskiego Proust postanowił przetłumaczyć dwie książki Ruskina na francuski. Tłumaczenia te były pracą grupową: pierwszy szkic wykonywała jego matka, następnie poprawiał on sam, po nim angielska kuzyka Reynaldo Hahna Marie Nordlinger i na końcu znowu Proust. Na pytanie redaktora o tą metodę Proust odrzekł "Nie twierdzę, że znam angielski. Twierdzę, że znam Ruskina" (Tadié). Przetłumaczona The Bible of Amiens ukazała się w 1904 z rozbudowanym wprowadzeniem autorstwa Prousta. Zarówno tłumaczenie, jak i wprowadzenie zostały bardzo dobrze przyjęte przez krytyków' Henri Bergson nazwał wprowadzenie Prousta "ważnym wkładem do psychologii Ruskina" i chwalił tłumaczenie (Tadié 433). W czasie, gdy ukazała się ta książka, Proust pracował już na tłumaczeniem Sesame and Lilies Ruskina, które ukończył w czerwcu 1905, na krótko przed śmiercią matki, i opublikował w 1906 roku. Również bohater dzieła Prousta wspomina, że przetłumaczył Sesame and Lilies Ruskina (Czas odzyskany).

Według historyków literatury i krytyków oprócz Ruskina główny wpływ na Prousta wywarła twórczość Saint Simona, Montaigne'a, Stendhala, Flauberta, George Eliot, Dostojewskiego i Tołstoja.

Rok 1908 miał duże znaczenie dla rozwoju Prousta jako pisarza. W pierwszej połowie roku napisał i opublikował w różnych periodykach pastisze twórczości innych autorów. Te ćwiczenia w naśladowaniu pomogły Proustowi udoskonalić własny styl poprzez krytykę stylu pisarzy, których podziwiał. Ponadto wiosną tego roku Proust zaczął pracę nad kilkoma różnymi fragmentami które później zostały połączone pod roboczym tytułem Contre Saint-Beuve. Proust opisał to, nad czym pracował w liście do przyjaciela: "studium na temat szlachty, powieść paryska, esej o Saint-Beuve i Flaubercie, esej o kobietach, esej o pederastii (niełatwy do opublikowania), studium o witrażach, studium o nagrobkach, studium o powieści" (Tadié 513).

Z tych rozproszonych fragmentów zaczęła powstawać powieść, nad którą Proust pracował nieustannie w tym okresie. W jej centrum był pierwszoosobowy narrator cierpiący na bezsenność i wspominający nocami wydarzenia z dzieciństwa. Powieść miała się kończyć krytyką Sainte-Beuve i odrzuceniem jego teorii, że biografia jest najważniejszym narzędziem badania twórczości artysty. W nieukończonym rękopisie powieści jest wiele elementów odpowiadających fragmentom W poszukiwaniu straconego czasu, w szczególności z pierwszego i siódmego tomu. Po problemach ze znalezieniem wydacy i stopniowej zmianie koncepcji powieści Proust zaczął pracować nad zasadniczo odmiennym projektem, zawierającym jednak wiele tych samych tematów i elementów.